Fransızca kökenli olan manipülasyon ve manipülatör kelimelerinin zihninizde pek de hoş olmayan çağrışımlar yapması aslında olağan. Çünkü ne manipülasyon eyleminin ne de manipülatör adı verilen kişilerin piyasada yol açtıkları sonuçların hoş olduğu söylenebilir.

Çoğu durumda manipülasyon kelimesi spekülasyon kelimesiyle karıştırılır. Ancak bu ikisinin birbiriyle hiç ilgisi yoktur. Üstelik manipülasyon piyasada hiç istenmeyen bir durum iken spekülasyon, tam aksine, istenen bir durumdur. Spekülasyon, fiyatı çok düşen menkul kıymetleri, bunların fiyatlarının ileriki tarihlerde yükseleceğini tahmin ederek, ucuza almak ve bunları daha sonra fiyatının yeterince yükseldiğini düşünerek  satmak anlamına gelir. Spekülasyon eylemini gerçekleştiren kişiye spekülatör denir. Piyasada spekülatörlerin sayısının artması istenir ve yatırımcılar bu eyleme yönlendirilir. Şimdi manipülasyonun neden istenmediğini anlamak için manipülasyon nedir sorusunun cevabını verelim.

Manipülasyon Nedir?

Manipülasyon, manipülatörler tarafından gerçekleştirilen piyasa dolandırıcılığıdır. Bu eylemler piyasanın genel seyrini bozmakla kalmaz aynı zamanda yatırımcının kendine güvenini kaybetmesine de neden olur. Manipülatörler, çeşitli yollarla hisse senetlerinde beklenen fiyatın oluşmasını kasıtlı olarak engellerler. Manipülasyonun farklı tanımlarını görmek için “Hisse Senedi Piyasasında Manipülasyon” adlı yayına göz atabiliriz. Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yayımlanan bu yayında manipülasyon şu şekilde tanımlanmaktadır:

İnsanları kandırarak bir menkul kıymeti almaya, satmaya, sevk etmeye veya menkul kıymetin fiyatını yapay bir seviyede tutmaya yönelik davranışlardır.

Buna göre piyasalarda her zaman bir etkileşim olmalıdır. Ancak bu etkileşimin arz ve talep arasında ve daima serbest şekilde olması gerekir. Manipülatörler fiyatların belirlenme sürecine kasıtlı olarak dahil olurlar ve bu etkileşimi olumsuz yönde etkilerler.

Manipülatör Kime Denir?

Manipülasyon eylemlerinin her türlüsünü gerçekleştiren kişilere manipülatör denmektedir. Bu kişilerin amacı piyasalara kasıtlı olarak müdahale etmek ve fiyatların olağan bir şekilde oluşma sürecine dahil olarak yatırım araçlarının ulaşmaları beklenen fiyatları kendi amaçlarına yönelik değiştirmektir. Bunu yaparken manipülatörler henüz pek bilgisi ve deneyimi olmayan borsaya yeni adım atmış yatırımcıları seçerler. Yanlış bilgiler vererek, yalan haberler çıkararak ve yanlış yönlendiren yorumlar yaparak kişileri dolandırmaktadırlar.

Manipülasyon eylemi suçtur ve manipülatörler bu eylemleri gerçekleştirerek suç işlerler. Bu yüzden manipülasyon eylemi suç olarak kabul edilmektedir. Türkiye Cumhuriyeti 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanununun 107/1 ve 107/2 maddelerinde şu ifadeler yer almaktadır:

Piyasa dolandırıcılığı

MADDE 107 – (1) Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine ilişkin olarak yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım veya satım yapanlar, emir verenler, emir iptal edenler, emir değiştirenler veya hesap hareketleri gerçekleştirenler iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılırlar. Ancak, bu suçtan dolayı verilecek olan adli para cezasının miktarı, suçun işlenmesi ile elde edilen menfaatten az olamaz.

(2) (Değişik: 27/3/2015-6637/11 md.) Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkilemek amacıyla yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi veren, söylenti çıkaran, haber veren, yorum yapan veya rapor hazırlayan ya da bunları yayan ve bu suretle menfaat sağlayanlar iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılırlar.

Maddelerde manipülatörlerin hangi eylemlerde bulunduklarına ve piyasaya nasıl etki ettiklerine değinilmiştir. ilk madde işlem bazlı piyasa dolandırıcılığına, ikinci madde ise bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığına yöneliktir. Şimdi bu dolandırıcılık türlerine ayrı başlıklar altında değineceğiz ve ardından hem aracı kurumların hem de yatırımcıların manipülasyonlara ve manipülatörlere karşı nasıl önlemler almaları gerektiğini sıralayacağız.

8 Adımda İnternetten Para Kazanma Nasıl Yapılır

İşlem Bazlı Manipülasyon Nedir?

İşlem bazlı manipülasyon eylemleri yukarıda yer alan 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanununun 107/1 maddesinde belirtilen eylemlerdir. Bunları daha iyi anlaşılması amacıyla basitleştirerek açıklayalım. Manipülatörler sermaye piyasası araçlarının, yani örneğin hisse senetlerinin fiyatlarının doğal şekilde oluşmasını önlemek ve fiyatlara ilişkin yanlış bir görüntü oluşturmak için kasıtlı olarak alım ve satım yapabilir. Bu ifadelerle bahsedilen eylemlerden biri de wash sales adı verilen dolandırıcılıktır.

Manipülatörler, bir hisse senedini fazla ilgi görüyormuş gibi  göstermek için satın alırlar. Ayrıca emir vermek, emir iptal etmek emir değiştirmek de bu eylemler içine girer. Böylece yatırım araçlarının fiyatları beklendiği gibi oluşmaz. İşlem bazlı manipülasyonların doğurduğu sonuçlar piyasalar için oldukça kötüdür. Öyle ki yatırımcılar hem kayba uğrarlar hem de piyasaya olan güvenlerini yitirirler ki bu da hiç istenmeyen bir sonuçtur.

Bilgi Bazlı Manipülasyon Nedir?

Bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı içine giren manipülatör eylemleri aynı kanunun 107/2 maddesinde yer alan eylemlerdir. Manipülatörler özellikle borsaya yeni girmiş, piyasalar, yatırım araçları ve benzeri konular hakkında pek bilgisi ve yatırım deneyimi olmayan yani acemi denilebilecek kişileri dolandırmaya çalışırlar. Kendi amaçları için, yatırım araçlarının fiyatları hakkında yalan haber çıkarabilir, yanlış bilgi verebilirler.

Yanıltıcı yorumlar yapabilirler. Hatta yanıltıcı raporlar hazırlayabilir ve bu raporları yayabilirler. Manipülatörler tarafından gerçekleştirilen bilgi bazlı piyasa dolandırıcılık eylemleri konusunda dikkat edilmesi gereken bir husus, bu eylemlerin amaca ulaşmasa dahi suç niteliği taşımasıdır. Yani bu tür haberler, yorumlar ve raporlar yatırımcıları hataya düşürmese de piyasalarda tehlike arz ettikleri için suç niteliği taşırlar.

Aracı Kurumlar Manipülasyonlardan Nasıl Korunurlar?

Aracı kurumlar hem kendilerini hem de müşterilerini manipülasyonlara karşı korumak zorundadırlar. Bunun için önerilen korunma yolları mevcuttur.

Aracı kurumlar öncelikle müşterilerinin yaptığı işlemleri sürekli kaydetmelidir. Bunun sebebi manipülasyondan şüphelendiğinde işlemleri göstererek ilgili kurumlara başvurabilmesidir. Yorum yapan ve önerilerde bulunan kişilerin bu eylemleri belirli kurallar çerçevesinde yapmalarını sağlamalıdır.

Eğer vekaleten yönetilen hesaplar varsa bunları denetlemelidir. Tüm bu önlemler, aracı kurumların müşterilerini piyasa dolandırıcılığına karşı korumasını sağlar. Ancak elbette yatırımcıların da kendilerini korumak amacıyla almaları gereken önlemler bulunmaktadır. Her sorumluluğu aracı kurumlara bırakmak pek önerilmeyen bir tutumdur. Şimdi yatırımcıların manipülasyonlardan uzak durmak için yapabileceklerine bakalım.

Yatırımcılar Manipülasyonlardan Nasıl Korunurlar?

Yatırımcılar kendilerini manipülasyonlardan nasıl korurlar? Bu sorunun cevabı diğer pek çok yazımızda da bahsettiğimiz gibi, bilgi ve deneyimde saklı. Yukarıda manipülatörlerin özellikle deneyimsiz ve az bilgili yeni yatırımcıları avlamaya çalıştığından söz etmiştik. Bu yüzden borsaya yeni adım atıyorsanız bilgi edinmek öncelikli amacınız olmalıdır. Kendi stratejilerinizi oluşturmak ve bu yönde hareket etmek sizi dolandırıcılardan koruyacaktır.

Borsa Nedir ve Borsa Nasıl Oynanır başlıklı yazılarımızı okuyarak borsa ve yatırım konularında bilgilerinizi artırabilirsiniz. Ayrıca Borsa İstanbul’da işlem gören hisse senetlerini Canlı Borsa sayfasından takip edebilirsiniz.